Εκτίμηση της δυνατότητας μείωσης των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου από τη διαχείριση των αστικών στερεών αποβλήτων στην Ελλάδα με βάση τους στόχους του νέου Εθνικού Σχεδίου Διαχείρισης Στερεών Αποβλήτων - Τσουρδαλάκη, Δανάη (Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο. Σχολή Χημικών Μηχανικών. Τομέας Χημικών Επιστημών (I), 2017)
Στο πλαίσιο της παρούσας εργασίας υπολογίστηκαν οι εκπομπές αερίων φαινομένου του θερμοκηπίου (ΑΦΘ) που παράγονται από το υφιστάμενο σύστημα διαχείρισης των αστικών στερεών αποβλήτων (ΑΣΑ) στην Ελλάδα και στη συνέχεια έγινε εκτίμηση της δυνατότητας μείωσης των εκπομπών ΑΦΘ με την υλοποίηση των στόχων μείωσης της παραγωγής αποβλήτων και αύξησης του ποσοστού ξεχωριστής διαλογής και επεξεργασίας των ΑΣΑ για το 2020, σύμφωνα με τον αναθεωρημένο Εθνικό Σχεδιασμό Διαχείρισης Στερεών Αποβλήτων (ΕΣΔΑ, 2015). Ειδικότερα, οι υφιστάμενοι μέθοδοι διαχείρισης στερεών αποβλήτων που μελετήθηκαν ήταν η ταφή (υγειονομική ταφή και ανεξέλεγκτη διάθεση σε χωματερές), η κομποστοποίηση (κλειστού τύπου και οικιακή κομποστοποίηση), η διαλογή των ανακυκλώσιμων υλικών συσκευασίας σε ειδικά κέντρα (ΚΔΑΥ) και η ανακύκλωση των ανακτημένων υλικών (χαρτί, γυαλί, πλαστικό, αλουμίνιο, σίδηρος). Για τον υπολογισμό των συνολικών εκπομπών από την υφιστάμενη διαχείριση, συλλέχθησαν οι ετήσιες ποσότητες που διαχειρίστηκαν για την κάθε μέθοδο διαχείρισης για το διάστημα από το 1994 έως το 2015, για το οποίο και υπάρχουν διαθέσιμα στοιχεία. Πηγές άντλησης των στοιχείων αυτών ήταν τόσο το τμήμα Διαχείρισης Αποβλήτων του Υπουργείου Ενέργειας, Περιβάλλοντος και Κλιματικής Αλλαγής (ΥΠΕΚΑ), όσο η Ελληνική Εταιρεία Αξιοποίησης Ανακύκλωσης (ΕΕΑΑ) και ο Εθνικός Οργανισμός Ανακύκλωσης (ΕΟΑΝ). Για τον υπολογισμό των εκπομπών ΑΦΘ, χρησιμοποιήθηκε το λογισμικό εργαλείο της Διακυβερνητικής Επιτροπής για την Κλιματική Αλλαγή (IPCC) για την περίπτωση της ταφής, ενώ για τις υπόλοιπες μεθόδους χρησιμοποιήθηκαν συντελεστές εκπομπών από την διεθνή επιστημονική βιβλιογραφία. Η μεθοδολογία που ακολουθήθηκε λαμβάνει υπόψη τόσο τις άμεσες εκπομπές από τις διεργασίας, όσο και τις έμμεσες προγενέστερες εκπομπές (indirect upstream emissions) και τις αποφευχθείσες έμμεσες μεταγενέστερες εκπομπές (indirect downstream emissions), οι οποίες είναι αρνητικές λόγω της υποκατάστασης πρώτων υλών από τα ανακυκλωμένα υλικά. Επίσης, για την περίπτωση της ταφής λαμβάνονται υπόψη οι αποφευχθείσες εκπομπές από την υποκατάσταση του συμβατικού ηλεκτρισμού της χώρας με τον ηλεκτρισμό που ενδεχομένως παράγεται από τη συλλογή και καύση του παραγόμενου βιοαερίου. Επίσης από τις συνολικές εκπομπές της ταφής αφαιρείται ο άνθρακας που κατακρατείται στο έδαφος κατά την ταφή. Τα αποτελέσματα της εργασίας αυτής δείχνουν ότι από το υφιστάμενο σύστημα διαχείρισης, το μεγαλύτερο μερίδιο των εκπομπών προέρχεται από την ταφή, γεγονός το οποίο οφείλεται τόσο στο ότι η ταφή αποτελεί τη βασική μέθοδο διαχείρισης των ΑΣΑ μέχρι σήμερα όσο και στο ότι οι κύριες εκπομπές από την ταφή είναι οι εκπομπές μεθανίου οι οποίες έχουν δυναμικό παγκόσμιας θέρμανσης 31 φορές μεγαλύτερο από το διοξείδιο του άνθρακα, το οποίο αποτελεί το κύριο εκπεμπόμενο αέριο από τις υπόλοιπες μεθόδους διαχείρισης. Όσον αφορά στις εκπομπές ΑΦΘ σύμφωνα με τους στόχους του ΕΣΔΑ για το 2020, υπάρχει σημαντική μείωση των εκπομπών λόγω του ότι αυξάνεται κατά πολύ το ποσοστό της ξεχωριστής διαλογής και ανάκτησης και αντίστοιχα μειώνεται το ποσοστό της ταφής. Τα αποτελέσματα παρουσιάζονται τόσο σε χρονοσειρές όσο και γεωγραφικά ανά περιφέρεια. Ειδικότερα, για την ταφή όπου προβλέπεται σύμφωνα με τον ΕΣΔΑ μείωση άνω του 65% των αποβλήτων που θα οδηγούνται σε ταφή έως το 2020 με αντίστοιχη μείωση κατά τουλάχιστον 70% των βιοαποδομήσιμων αποβλήτων, προκύπτει σημαντική μείωση των εκπομπών ΑΦΘ. Όσον αφορά την κομποστοποίηση, προκύπτει το συμπέρασμα ότι η εκτροπή των βιοαποβλήτων από την ταφή για τη βιολογική επεξεργασία τους έχει σημαντικά περιβαλλοντικά οφέλη αφού μειώνει την μάζα των αποβλήτων με αφαίρεση μεγάλου μέρους της υγρασίας και ταυτόχρονα έχει την ιδιότητα να δεσμεύει μεγάλες ποσότητες άνθρακα, ο οποίος αν και βιογενής μπορεί να θεωρηθεί ως αποφευχθείσα εκπομπή αφού δεν ελευθερώνεται στην ατμόσφαιρα. Επίσης, πρέπει να ληφθεί υπόψη ότι η ταφή αυτών των αποβλήτων, λόγω των αναερόβιων συνθηκών που επικρατούν προκαλεί εκπομπές μεθανίου προκαλώντας πολλαπλάσιες εκπομπές ισοδύναμου διοξειδίου του άνθρακα. Τέλος, η θετική συμβολή της κομποστοποίησης πολλαπλασιάζεται όταν το παραγόμενο κομπόστ υποκαθιστά ανόργανα λιπάσματα, αφού η παραγωγή τους προκαλεί εκπομπή μεγάλων ποσοτήτων ΑΦΘ. Όσον αφορά την κομποστοποίηση, προκύπτει το συμπέρασμα ότι η εκτροπή των βιοαποβλήτων από την ταφή για τη βιολογική επεξεργασία τους έχει σημαντικά περιβαλλοντικά οφέλη αφού μειώνει την μάζα των αποβλήτων με αφαίρεση μεγάλου μέρους της υγρασίας και ταυτόχρονα έχει την ιδιότητα να δεσμεύει μεγάλες ποσότητες άνθρακα, ο οποίος αν και βιογενής μπορεί να θεωρηθεί ως αποφευχθείσα εκπομπή αφού δεν ελευθερώνεται στην ατμόσφαιρα. Επίσης, πρέπει να ληφθεί υπόψη ότι η ταφή αυτών των αποβλήτων, λόγω των αναερόβιων συνθηκών που επικρατούν προκαλεί εκπομπές μεθανίου προκαλώντας πολλαπλάσιες εκπομπές ισοδύναμου διοξειδίου του άνθρακα. Τέλος, η θετική συμβολή της κομποστοποίησης πολλαπλασιάζεται όταν το παραγόμενο κομπόστ υποκαθιστά ανόργανα λιπάσματα, αφού η παραγωγή τους προκαλεί εκπομπή μεγάλων ποσοτήτων ΑΦΘ. Όσον αφορά το χαρτί, τόσο το έντυπο χαρτί που είναι χαμηλότερης ποιότητας και παρουσιάζει μεγαλύτερες απώλειες κατά την ανακύκλωσή του, όσο και η χάρτινη συσκευασία και το χαρτόνι, μπορούν να συμβάλουν στην μείωση των εκπομπών ΑΦΘ σε μεγάλο βαθμό. Αυτό συμβαίνει διότι, πρώτον η ανακύκλωση χαρτιού έχει πολύ χαμηλότερες ενεργειακές απαιτήσεις από την παραγωγή του από καθαρές πρώτες ύλες. Επιπρόσθετα, το χαρτί ανήκει στα βιοαποδομήσιμα υλικά, οπότε η μη διάθεσή του σε ΧΥΤ μειώνει περαιτέρω τις εκπομπές ΑΦΘ από την διαχείριση στερεών αποβλήτων. Η ανακύκλωση των αποβλήτων γυαλιού και πλαστικού προκαλεί εκπομπές ΑΦΘ λόγω της ανάγκης διαλογής τους, η οποία γίνεται κυρίως μηχανικά. Για την περίοδο 2004 – 2015 μπορούν να παρατηρηθούν κάποιες μικρές διακυμάνσεις στις ποσότητες που ανακυκλώνονται και τις αντίστοιχες εκπομπές. Ωστόσο, οι στόχοι που τίθεται από τον ΕΣΔΑ για την ανακύκλωση γυαλιού και πλαστικού για το έτος 2020, έχει ως αποτέλεσμα σημαντικά υψηλότερη εξοικονόμηση εκπομπών σε σχέση με την υφιστάμενη κατάσταση. Τέλος, η ανακύκλωση μετάλλων αποτελεί έναν σημαντικό παράγοντα στην αποφυγή ή όχι εκπομπών ΑΦΘ. Αυτό συμβαίνει καθώς η επεξεργασία ανακυκλωμένων υλικών έχει πολύ χαμηλότερες ενεργειακές απαιτήσεις σε σύγκριση με την παραγωγή νέων προϊόντων από καθαρές πρώτες ύλες. Όσον αφορά τις καθαρές εκπομπές ΑΦΘ από τις διαφορετικές μεθόδους διαχείρισης αποβλήτων στην Ελλάδα, τόσο για την υφιστάμενη κατάσταση έως και το έτος-στόχο 2020. Σημειώνεται ότι οι εκπομπές από την ταφή, αφορούν μόνο αυτές που εκλύθηκαν κατά την περίοδο 1991-2020, ενώ οι εκπομπές που αναμένεται να εκλυθούν τα επόμενα έτη από τις ίδιες ποσότητες αποβλήτων δεν λαμβάνονται υπόψη. Από το διάγραμμα φαίνεται ότι μέχρι το 2015 οι εκπομπές ΑΦΘ από την ταφή είναι μεγαλύτερες από τις αποφευχθείσες εκπομπές λόγω ανακύκλωσης και κομποστοποίησης. Από το 2016 και έπειτα, όπου και θεωρείται ότι γίνονται βήματα προς την επίτευξη του στόχου του ΕΣΔΑ για το 2020, οι αποφευχθείσες εκπομπές ΑΦΘ από την ανακύκλωση και την κομποστοποίηση αρχίζουν να υπερκαλύπτουν τις εκπομπές από την ταφή. Ωστόσο, αν λαμβάνονταν υπόψη και οι μεταγενέστερες εκπομπές από την ταφή, το αποτέλεσμα αυτό θα καθυστερούσε να γίνει ορατό.