Μελετώντας τις μελλοντικές εξελίξεις για τη μεταπολεμική πολυκατοικία της Αθήνας - Κουτουμάνου, Αναστασία (Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο. Σχολή Αρχιτεκτόνων Μηχανικών, 2016)
Η Αθήνα είναι η πόλη της ιδιότυπης ελληνικής στεγαστικής πρακτικής, της πολυκατοικίας. Οι κεντρικοί δήμοι της Αθήνας οικοδομήθηκαν εντατικά τις τρεις πρώτες μεταπολεμικές δεκαετίες 50’-70’ με το μοντέλο της πολυκατοικίας μέσω του μηχανισμού της αντιπαροχής. Τα δυσμενή πολεοδομικά δεδομένα της πόλης δηλαδή τα μικρά οικοδομικά τετράγωνα, το πυκνό οδικό δίκτυο, οι στενοί δρόμοι με ασυνέχειες στις χαράξεις και τα αντίστοιχα μικρά γήπεδα προς οικοδόμηση, κληρονομούνται στην Αθήνα ήδη από τα τέλη του 19ου αιώνα. Είναι αποτέλεσμα των άτυπων μορφών πολεοδόμησης που επικράτησαν με κύριο γνώρισμα το οικοπεδεμπόριο μεγάλων αστικών γαιών σε εκτός σχεδίου εκτάσεις. Σε αυτό το βεβαρυμμένο αστικό υπόβαθρο η μεταπολεμική ανοικοδόμηση ήρθε να αποκρυσταλλώσει μια σειρά άκρως ευνοϊκών όρων δόμησης αλλά τελικά ακατάλληλων για τον ήδη πολεοδομημένο αθηναϊκό αστικό χώρο. Σήμερα, 40 χρόνια μετά από την περίοδο της αθρόας οικοδόμησης η εικόνα της πόλης ελάχιστα έχει αλλάξει. Το ελληνικό παράδειγμα αστικής ανάπτυξης, η πολυκατοικία, δημιούργησε ένα ‘μωσαϊκό’ δραστηριοτήτων αποφεύγοντας τις πόλεις-υπνωτήρια του ευρωπαϊκού Βορρά, και ένα κοινωνικό μωσαϊκό μέσα από την κοινωνική μίξη των ενοίκων και χρηστών της. Σε αυτά μπορεί να προστεθεί ένα ακόμα, αυτό του ιδιοκτησιακού μωσαϊκού, άκρως δαιδαλώδους λόγω της πολυδιάσπασης της ιδιοκτησίας επί του οικοπέδου που δομήθηκε με αντιπαροχή. Η ιδιοκτησιακή λογική διαιρεί το οικόπεδο σε χιλιοστά ιδιοκτησίας και ορίζει πόσα από αυτά αναλογούν στον κάθε ιδιοκτήτη διαμερίσματος. Το αποτέλεσμα αυτής της νομικής κατά βάση συνθήκης ως χωρικό αποτύπωμα παράγει στο χώρο της πόλης το ιδιοκτησιακό ψηφιδωτό, αφετηριακό ερέθισμα της παρούσας εργασίας. Σε διεθνές επίπεδο, η παγκοσμιοποίηση που έχει ήδη συντελεστεί και αποτελεί βιωμένη καθημερινότητα, έχει δώσει μια νέα ώθηση στον τρόπο που αντιμετωπίζεται η αστική γη. Το χρηματιστήριο που ‘ενσαρκώνει’ ίσως με τον καλύτερο τρόπο τον όρο παγκοσμιοποίηση, επιτάσσει την επενδυτική αξιοποίηση των αστικών εκτάσεων. Μέσα σε αυτό το οικονομικό κλίμα δημιουργείται εύλογα το ερώτημα πώς η Αθήνα μπορεί να ανταποκριθεί, ή έχει ήδη ανταποκριθεί, στις νέες επιταγές της σύγχρονης νεοφιλελεύθερης πολιτικής. Μια πόλη με στενά περιθώρια μεγάλων επενδυτικών παρεμβάσεων λόγω της έλλειψης ικανά μεγάλων σε έκταση ιδιοκτησιών αστικής γης. Η Αθήνα της πολυκατοικίας φαντάζει πλήρης και δύσκαμπτη προς όποια αλλαγή. Μπορεί μια πολιτική βούληση στο άμεσο μέλλον, όπως κάποτε όρισε ως ατμομηχανή της ελληνικής οικονομίας την πολυκατοικία, έτσι απλά να την ‘εξαφανίσει’ με δυσμενείς ως προς αυτή και ευνοϊκές ως προς κάτι νέο διατάξεις; Η παρούσα έρευνα επιλέγει να δει την όλη προβληματική μέσα από το πρίσμα των χρηστών της μεταπολεμικής πολυκατοικίας. Κρίνει ως καίρια τη σφυγμομέτρηση των προθέσεων των σημερινών κατοίκων και ιδιοκτητών των διαμερισμάτων ως προς δύο βασικούς παράγοντες, τον τρόπο διαχείρισης του ακινήτου, και τον τόπο και τρόπο κατοικίας τους στο μέλλον. Επιχειρεί να καταγράψει ένα στιγμιότυπο προθέσεων που αντανακλά από την πλευρά των χρηστών της πολυκατοικίας δυνατότητες και περιθώρια, ή αντιθέτως, δυσκαμψίες και αδιέξοδα του συγκεκριμένου μοντέλου κατοίκησης προς επικείμενες αλλαγές στο αστικό αθηναϊκό γίγνεσθαι. Το ερώτημα τίθεται ως εξής: Αν το σήμερα αποτελεί ένα ιδιοκτησιακό στιγμιότυπο, και αν μπορούν να αναπαραχθούν άλλα αντίστοιχα στιγμιότυπα από το παρελθόν του κτηρίου, πώς προοιωνίζεται μέσα από εκφρασμένες προθέσεις των σημερινών χρηστών του το ιδιοκτησιακό του μέλλον. Η εργασία αναζητά να επαληθεύσει την άποψη ότι οι μεταπολεμικές πολυκατοικίες, παρά την απαξίωση που βιώνουν ήδη από τις δεκαετίες 80-90 λόγω της ποιοτικής υποβάθμισης των συνθηκών κατοίκησης στις κεντρικές περιοχές και τη φυγή κατοίκων προς τα μέχρι τότε αραιοκατοικημένα προάστια, παρουσιάζουν συνεχή κατοίκηση και χρήση καθώς αποκτούν νέους χρήστες, προερχόμενους από άλλες ή τις ίδιες κοινωνικές ομάδες. Αν οι πολυκατοικίες της Αθήνας δεν έχουν εγκαταλειφθεί, εύλογο παραμένει το ερώτημα αν κάτι τέτοιο προοιωνίζεται. Ως ερευνητικοί στόχοι τίθενται: α. οι μετακινήσεις των κατοίκων της μεταπολεμικής πολυκατοικίας που συμβαίνουν σήμερα, και β. το ενδιαφέρον χρήσης, είτε ως απλή κατοχή (ακίνητη περιουσία) είτε ως τόπος διαμονής από τον σημερινό κάτοικο της Αθήνας. Αντίθετα, δεν αποτελεί στόχο της έρευνας το πώς και το γιατί γεννάται, χτίζεται και εξαπλώνεται η μεταπολεμική πολυκατοικία της αντιπαροχής. Η προσέγγιση στην πολυκατοικία γίνεται ως το σημερινό κτηριακό υφιστάμενο της πόλης, ως δοχείου ζωής. Για την προσέγγιση του θέματος κρίνεται αναγκαία η διεξαγωγή ευρείας έρευνας με τη διαδικασία της συμπλήρωσης ερωτηματολογίων συγκεκριμένου δείγματος. Η παρούσα διπλωματική εργασία αποτελεί μέρος αυτής της ευρείας ερευνητικής διαδικασίας και καλύπτει τις ανάγκες μιας προέρευνας που στόχο έχει την προσέγγιση του θέματος μέσα από τη μελέτη μικρού δείγματος ώστε να προετοιμάσει τη τελική σύνταξη των ερωτηματολογίων. Μέσα από αιτιολογημένες οδούς σκέψης επιδιώκει να δώσει τις κατευθύνσεις εστίασης του ενδιαφέροντος στις ερωτήσεις του τελικού ερωτηματολογίου της κύριας έρευνας. Στο ερευνητικό επίκεντρο τίθεται τόσο ο χρήστης του διαμερίσματος όσο και δύο χωρικές κλίμακες, αυτή του διαμερίσματος και αυτή του συνόλου του κτηρίου, της πολυκατοικίας. Το βασικό εργαλείο για τη συλλογή στοιχείων στο επίπεδο των χρηστών είναι η διεξαγωγή μη δομημένων συνεντεύξεων. Για το δίπολο πολυκατοικία- διαμέρισμα χρησιμοποιούνται ως ερευνητικές πηγές, έγγραφα του κτηρίου, που δεν αποτελούν συνήθη πηγή έρευνας και μπορούν να χαρακτηριστούν και ως το «αρχείο» της πολυκατοικίας. Ως αρχείο πολυκατοικίας ορίζονται εδώ όλα τα επισήμως αναγνωρισμένα και αναγκαία έγγραφα που ακολουθούν το κτήριο από την αρχή της οικοδόμησής του μέχρι σήμερα. Ενδεικτικά αναφέρονται ο φάκελος που έχει κατατεθεί στην Πολεοδομία και περιέχει τα επίσημα αρχιτεκτονικά σχέδια του κτηρίου και η συμβολαιογραφική πράξη σύστασης οριζοντίου ιδιοκτησίας. Το αρχειακό υλικό θα συμβάλει σε μια άλλης μορφής ανασύσταση του κτηρίου καθώς και της χρονικής του εξέλιξης, της ιστορικής του αφήγησης από τα μεταπολεμικά χρόνια μέχρι σήμερα. Η συμβολή του έμψυχου δυναμικού του κτηρίου παραμένει το ισχυρότερο χαρτί της έρευνας που όμως, διανθισμένο με το επιπλέον αρχειακό υλικό του κτηρίου, εμπλουτίζεται. Κρίνεται ότι η συμβολή και σύμπραξη των δύο αυτών πηγών θα δώσουν μια ιδιαίτερη χροιά στην οπτική της προέρευνας που θα συμβάλει σε ένα πιο στοχευμένο και αποτελεσματικό τελικό ερωτηματολόγιο.