Δυναμικές Ικανότητες και Λειτουργική Αξιοποίηση των Τεχνολογιών Πληροφορικής και Επικοινωνιών στους Δήμους - Παναγιωτόπουλος, Παναγιώτης (Σχολή Χημικών Μηχανικών, 2017)
Η παρούσα διατριβή στοχεύει στη διερεύνηση της δυνατότητας εφαρμογής της θεωρητικής προσέγγισης των οργανωσιακών πόρων (Resource-Based View) και των δυναμικών ικανοτήτων (Dynamic Capabilities View) στο πεδίο των δημόσιων οργανισμών. Έως σήμερα, η συγκεκριμένη θεωρητική προσέγγιση έχει εφαρμοστεί κυρίως στο πεδίο των ιδιωτικών επιχειρήσεων, και ιδιαίτερα όταν αυτές λειτουργούν σε ταχέως μεταβαλλόμενες αγορές (κλάδους υψηλής τεχνολογίας κτλ.) (Zahra et al., 2006; Easterby-Smith et al., 2009). Συνιστά ένα θεωρητικό εργαλείο για τη μελέτη του εσωτερικού περιβάλλοντος της επιχείρησης, και συγκεκριμένα των οργανωσιακών πόρων και ικανοτήτων που επηρεάζουν τις καινοτομικές της επιδόσεις, την απόκτηση και διατήρηση ανταγωνιστικού πλεονεκτήματος, την κερδοφορία και τη μεγέθυνσή της. Η εφαρμογή και προσαρμογή της θεωρητικής σκοπιάς των πόρων και δυναμικών ικανοτήτων στο πεδίο του δημόσιου τομέα μπορεί να έχει εξίσου σημαντική χρησιμότητα, καθώς οι δημόσιοι οργανισμοί συγκροτούνται επίσης (όπως και οι ιδιωτικές επιχειρήσεις) από φυσικούς-τεχνολογικούς, ανθρώπινους και οργανωσιακούς πόρους, και επιχειρησιακές ρουτίνες (Klein et al., 2011). Επιπλέον, και αυτοί οι οργανισμοί αντιμετωπίζουν σε μικρότερο ή μεγαλύτερο βαθμό προκλήσεις αναδιοργάνωσης και αλλαγής (Pablo et al., 2007). Στο πλαίσιο αυτό, τα τελευταία χρόνια παρατηρείται αυξημένο ενδιαφέρον για την εφαρμογή αυτής της θεωρητικής προσέγγισης στο πεδίο του δημόσιου τομέα, που έχει εκδηλωθεί με τη διεξαγωγή μιας σειράς σχετικών ερευνών (π.χ. Ridder et al., 2007; Carmeli and Tishler, 2004; Piening, 2011; Piening, 2013; Salge and Vera, 2013; Maijanen and Jantunen, 2016). Αντικείμενο της διατριβής αποτελεί η διαμόρφωση ενός ολοκληρωμένου πλαισίου διερεύνησης των οργανωσιακών πόρων, και των δυναμικών και λειτουργικών ικανοτήτων που συμβάλλουν στην λειτουργική και παραγωγική αξιοποίηση των Τεχνολογιών Πληροφορικής και Επικοινωνιών (ΤΠΕ) από τους δήμους λόγω, α) του ότι οι ΤΠΕ αποτελούν Τεχνολογία Γενικού Σκοπού, και επομένως έχουν κρίσιμη σημασία για την παραγωγικότητα και επίδοση των οργανισμών, και β) του σημαντικού ρόλου που έχουν οι δήμοι στην εξυπηρέτηση και καθημερινότητα των πολιτών και επιχειρήσεων στη σημερινή εποχή. Για τη μελέτη των ερευνητικών υποθέσεων της διδακτορικής διατριβής διεξήχθη έρευνα πεδίου, μέσω δομημένου ερωτηματολογίου, στους Οργανισμούς Τοπικής Αυτοδιοίκησης και συγκεκριμένα στους αποκαλούμενους «καλλικρατικούς δήμους», που προέκυψαν μετά το δεύτερο κύμα συγχώνευσης των δήμων στην Ελλάδα. Η έρευνα πραγματοποιήθηκε από την ερευνητική ομάδα INFOSTRAG (www.infostrag.gr) του ΕΒΕΟ/ΕΜΠ (http://liee.ntua.gr/) για λογαριασμό της Κεντρικής Ένωσης Δήμων Ελλάδος (ΚΕΔΕ), και συμμετείχε τελικά σε αυτήν το 80% των καλλικρατικών δήμων της χώρας (260 σε σύνολο 325). Η επιλογή αυτού του πληθυσμού για την εμπειρική διερεύνηση των υποθέσεων της διατριβής έχει πολλαπλή χρησιμότητα. Πρώτον, η έρευνα στον συγκεκριμένο πληθυσμό διευκολύνει τη γενίκευση των συμπερασμάτων της διατριβής και σε οργανισμούς τοπικής αυτοδιοίκησης άλλων ανεπτυγμένων χωρών ή τουλάχιστον χωρών με παρόμοιο επίπεδο οικονομικής ανάπτυξης με αυτό της Ελλάδας. Ο λόγος είναι ότι οι ελληνικοί δήμοι έχουν εξασφαλίσει ένα σχετικά ικανοποιητικό κατά μέσο όρο επίπεδο υποδομών ΤΠΕ, μέσω και της συμβολής των συγχρηματοδοτούμενων ευρωπαϊκών προγραμμάτων. Δεύτερον, τα αποτελέσματα και συμπεράσματα της διατριβής προσφέρουν τη δυνατότητα διατύπωσης συγκεκριμένων προτάσεων πολιτικής για τους ελληνικούς δήμους, τόσο στο επίπεδο της δημοτικής ηγεσίας, όσο και στο επίπεδο των φορέων διαμόρφωσης πολιτικής (αρμόδια Υπουργεία, ΚΕΔΕ κτλ.). Για τον εμπειρικό έλεγχο των ερευνητικών υποθέσεων του εννοιολογικού μοντέλου, μέσω της στατιστικής ανάλυσης των δεδομένων της έρευνας πεδίου, επιλέξαμε για μια σειρά από λόγους να χρησιμοποιήσουμε τη στατιστική μέθοδο Partial Least Squares – Structural Equation Modeling (PLS-SEM) κάνοντας χρήση του λογισμικού SmartPLS. H SEM χαρακτηρίζεται από κάποια σημαντικά πλεονεκτήματα σε σχέση με άλλες μεθόδους πολυπαραγοντικής ανάλυσης (multiple regression, logistic regression, cluster analysis κ.ά.), το πιο σημαντικό από τα οποία είναι ότι παρέχει τη δυνατότητα ενιαίας και ολοκληρωμένης στατιστικής ανάλυσης ενός υπό διερεύνηση μοντέλου, καθώς επιτρέπει τον ταυτόχρονο υπολογισμό διαφορετικών αλλά αλληλεξαρτώμενων εξισώσεων πολλαπλής γραμμικής παλινδρόμησης. Ως εκ τούτου, η χρήση της ενδείκνυται ιδιαίτερα στην περίπτωση πολύπλοκων μοντέλων που εμπεριέχουν «μεσολαβητικές» μεταβλητές (όπως στην περίπτωση του μοντέλου της διατριβής), δηλαδή παράγοντες που παίζουν τόσο τον ρόλο της εξαρτημένης μεταβλητής σε μία σχέση, όσο και τον ρόλο της ανεξάρτητης μεταβλητής σε μία άλλη σχέση του μοντέλου. Η διατριβή καταλήγει στην εξής θέση: Η ύπαρξη υποδομών ΤΠΕ σε έναν δήμο δεν αποτελεί από μόνη της ικανή συνθήκη για την ουσιαστική βελτίωση της παραγωγικότητας και αποτελεσματικότητάς του. Η παραγωγή οφέλους για τον δήμο μέσω των ΤΠΕ έχει ως προϋπόθεση την ανάπτυξη συγκεκριμένων λειτουργικών ικανοτήτων, δηλαδή οργανωσιακών ικανοτήτων που σχετίζονται με τη λειτουργική αξιοποίηση των ΤΠΕ από αυτόν (ψηφιοποίηση λειτουργιών, ολοκλήρωση της πληροφορίας και των διαδικασιών, διαδικτυακή πληροφόρηση και διαβούλευση). Δεύτερη προϋπόθεση αποτελεί η διαμόρφωση κατάλληλων δυναμικών ικανοτήτων, δηλαδή διαδικασιών σχεδιασμού και υλοποίησης έργων ΤΠΕ, ενίσχυσης των δεξιοτήτων των εργαζομένων και οργανωσιακής μάθησης, διερεύνησης των ουσιαστικών αναγκών του δήμου και των δημοτών, με σκοπό την αναβάθμιση των παραπάνω λειτουργικών ικανοτήτων, και γενικότερα τη βελτίωση της αξιοποίησης των ΤΠΕ από τον οργανισμό. Στην οργάνωση της ανάπτυξης και υποστήριξης δυναμικών και λειτουργικών ικανοτήτων καίριο ρόλο έχει η συγκρότηση μιας ικανής ομάδας στελεχών (πληροφορικής και όχι μόνο) με κατάλληλες τεχνολογικές γνώσεις, αλλά και επιχειρησιακές δεξιότητες πάνω στο θέμα των ΤΠΕ. Επίσης, η ανάπτυξη των δυναμικών – κυρίως - ικανοτήτων ευνοείται από την παρουσία μιας ευνοϊκής-θετικής ως προς τις ΤΠΕ κουλτούρας της ηγεσίας και γενικότερα του οργανισμού, αλλά και την εισροή και αξιοποίηση εξωτερικής γνώσης, μέσω της καλλιέργειας και εδραίωσης συνεργασιών με άλλους δήμους και ερευνητικούς φορείς πάνω στο συγκεκριμένο ζήτημα. Τα παραπάνω συμπεράσματα, σε γενικές γραμμές, ισχύουν για όλες τις κατηγορίες των δήμων, παρ’όλο που υφίστανται κάποιες επιμέρους διαφοροποιήσεις. Μια αξιοσημείωτη διαφορά μεταξύ των μικρών και των αστικών/μεγάλων δήμων είναι ότι οι τελευταίοι παρουσιάζουν μεγαλύτερη τάση ανάπτυξης δυναμικών και λειτουργικών ικανοτήτων, κυρίως επειδή χαρακτηρίζονται από υψηλότερη επάρκεια στελεχών με τις απαραίτητες τεχνολογικές και επιχειρησιακές γνώσεις. Εν κατακλείδι, θεωρούμε ότι το εννοιολογικό μοντέλο της διατριβής μπορεί να εφαρμοστεί, μετά από κατάλληλη κάθε φορά τροποποίηση ή και εμπλουτισμό, και σε άλλα πεδία της δημόσιας διοίκησης, καθώς και των ιδιωτικών επιχειρήσεων. Επιπροσθέτως, η γενική λογική του εννοιολογικού μοντέλου ενδείκνυται να ληφθεί υπόψη σε μελλοντικές θεωρητικές και εμπειρικές ερευνητικές προσπάθειες ανάπτυξης-εφαρμογής της θεωρίας των οργανωσιακών πόρων και ικανοτήτων στο πεδίο του δημόσιου τομέα, όχι μόνο όσον αφορά το ζήτημα της αξιοποίησης των ΤΠΕ αλλά και γενικότερα.