Η σχέση μορφής και περιεχομένου με αφετηρία το διαλεκτικό και ιστορικό υλισμό. Η περίπτωση της Μοντέρνας αρχιτεκτονικής. - Κλωνιζάκη, Χριστίνα (Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο. Σχολή Αρχιτεκτόνων Μηχανικών, 2015)
Μορφή και περιεχόμενο είναι έννοιες που συγκροτούν ένα δίπολο που συναντάται σε διάφορους τομείς της κοινωνικής δραστηριότητας. Το ερώτημα που προκύπτει, σε κάθε περίπτωση, είναι ποιό από τα δύο είναι καθοριστικό στοιχείο που προσδιορίζει το αντικείμενο αναφοράς τους. Οι δυο βασικές κατευθύνσεις που ξεχώρισαν στο γενικότερο φιλοσοφικό προβληματισμό, ο ιδεαλισμός και ο υλισμός, εκφράστηκαν στις απόψεις που διατυπώθηκαν στο πρόβλημα της σχέσης μορφής – περιεχομένου. Ο διαλεκτικός και ιστορικός υλισμός, που στηρίζεται στην υλιστική εξήγηση των φαινομένων με τη μέθοδο της διαλεκτικής, αντιμετωπίζει αυτή τη σχέση ως σχέση αλληλεπίδρασης που εκφράζει το νόμο της ενότητας και πάλης των αντιθέτων. Σε αυτή τη σχέση δυναμικό στοιχείο ορίζεται το περιεχόμενο χωρίς να υποτιμάται η μορφή αφού επιδρά ενεργητικά στην εξέλιξή του πρώτου. Το ζήτημα της σχέσης μορφής – περιεχομένου είναι στενά συνδεδεμένο με το χαρακτήρα και τον προορισμό της τέχνης την οποία η μαρξιστική αισθητική ορίζει ως μορφή αντανάκλασης της πραγματικότητας. Έκφραση της προτεραιότητας της μορφής στο έργο τέχνης είναι ο φορμαλισμός ενώ του περιεχομένου ο ρεαλισμός. Ο Μπέρτολτ Μπρέχτ, εφαρμόζοντας τον διαλεκτικό και ιστορικό υλισμό, τόνισε τη σημασία της διαλεκτικής σχέσης μορφής – περιεχομένου ως βασικό συστατικό του σοσιαλιστικού ρεαλισμού και τη διαλεκτική σχέση της τέχνης με την ίδια την πραγματικότητα που δεν την καθρεφτίζει απλώς αλλά στοχεύει να την αλλάξει. Η μορφή και το περιεχόμενο ως εργαλεία σκέψης και κατανόησης της αρχιτεκτονικής χρησιμοποιήθηκαν ευρέως στο Μοντέρνο Κίνημα κυρίως ως σχέση μορφής - λειτουργίας. Η επικράτηση του φονξιοναλισμού που δίνει στην αρχιτεκτονική σύνθεση προτεραιότητα στη λειτουργία προέβαλλε την κοινωνική σημασία της αρχιτεκτονικής και βασίστηκε στον ορθολογισμό και την οικονομία. Δεν συνοδεύτηκε, όμως, με διαρκή αναζήτηση των μεταβολών και των αντιθέσεων της κοινωνίας, αντιθέτως τις συγκάλυψε. Ο αντιδιαλεκτικός αυτός χειρισμός, οδήγησε, στην υποχώρηση της μορφής και τον εγκλωβισμό της σε ένα στατικό μοντέλο που σταδιακά έπαψε να εξυπηρετεί τις κοινωνικές ανάγκες αλλά την εργολαβική κερδοσκοπία.