Ενεργοποίηση του Κηφισού ποταμού: έρευνα-ενημέρωση-διάδραση - Μπαρμπαλιά, Ελένη-Μαρία (Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο. Σχολή Αρχιτεκτόνων Μηχανικών. Τομέας Πολεοδομίας και Χωροταξίας, 2015)
Η παρούσα διπλωματική εργασία αφορά στον Κηφισό ποταμό και σε μια προσπάθεια ορθότερης αξιοποίησης και ένταξής του στην καθημερινότητα των πολιτών του λεκανοπεδίου. Ο Κηφισός αποτελεί το μεγαλύτερο ποτάμι της Αθήνας, μιας πόλης με περιορισμένο υδρογραφικό δίκτυο, που έχει υποστεί έντονες αστικές πιέσεις τις τελευταίες δεκαετίες εις βάρος του φυσικού της περιβάλλοντος. Βασικός στόχος της εργασίας είναι λοιπόν να αποτελέσει ο Κηφισός ένα πιο ενεργό κομμάτι της πόλης που θα παροχετεύει με ασφάλεια και επάρκεια τα όμβρια ύδατα καλύπτοντας τις όποιες απαιτήσεις του λεκανοπεδίου, ενώ παράλληλα θα προσφέρει αισθητική ποιότητα στην πόλη. Πέρα από το λειτουργικό ρόλο όμως που μπορεί να επιτελέσει ως ένα γραμμικό υδάτινο στοιχείο που διατρέχει την πρωτεύουσα, είναι σημαντικό να ξαναβρεί τον κοινωνικό και περιβαλλοντικό χαρακτήρα του ως ποτάμι αποτελώντας πεδίο κοινωνικής συναναστροφής και οικολογικής ευαισθητοποίησης. Ωστόσο, μελετώντας την κατάσταση του ποταμού σήμερα, θεώρησα ότι μια μεμονωμένη ή σημειακή σχεδιαστική ανάπλαση τμήματος των παρόχθιων περιοχών του δε θα ήταν επαρκής για να αλλάξει η σημερινή υποβαθμισμένη εικόνα του. Η απουσία γενικότερης παιδείας και επιμόρφωσης όσον αφορά στο ζήτημα της αξίας του ποταμού και του φυσικού του οικοσυστήματος, αλλά και η αδυναμία διαχείρισης των διαθέσιμων υδάτινων πόρων αποτελούν (μεταξύ άλλων) τα βασικά αίτια που τροφοδοτούν την αρνητική εικόνα του. Επομένως, η διπλωματική εργασία επικεντρώνεται στη δημιουργία ενός ερευνητικού κέντρου που θα μελετά μεθόδους ανακύκλωσης του νερού και δυνατότητες αξιοποίησης των υδάτινων πόρων και θα έχει τη δυνατότητα να προσφέρει στους πολίτες ενημέρωση για τον Κηφισό και το οικοσύστημά του και επιμόρφωση σε θέματα περιβαλλοντικής αγωγής. Παράλληλα με το κέντρο έρευνας και ενημέρωσης, προτείνεται και ο σχεδιασμός ενός επιμορφωτικού περιπάτου στην κοίτη του Κηφισού, μιας διαδρομής ερεθισμάτων που θα φέρει τους κατοίκους σε επαφή με το φυσικό του οικοσύστημα. Η συνολική πρόταση πιλωτικού χαρακτήρα αποσκοπεί δηλαδή, όχι μόνο στην έρευνα και την καταλληλότερη διαχείριση του ποταμού, αλλά πρωτίστως στην ευαισθητοποίηση των Αθηναίων πολιτών που αγνοούν την περιβαλλοντική αξία του. Μελετώντας τον Κηφισό σε σχέση με το λεκανοπέδιο ως προς τη θέση του, την εξέλιξή του μέσα στο χρόνο, τη σύνδεσή του με τον αστικό και περιαστικό ιστό, αλλά και την αναστρεψιμότητα ή μη της κατάστασης της κοίτης του, επέλεξα να ασχοληθώ με το τμήμα του ποταμού που διέρχεται από τους δήμους Αχαρνών, Κηφισιάς και Μεταμόρφωσης, Πρόκειται για μια περιοχή που περιλαμβάνει τις οριοθετημένες Ζώνες Προστασίας του Κηφισού, ανήκει στον προαστιακό χώρο της Αττικής με πολλές και έντονες μεταβολές και κυρίως παραμένει άγνωστο στους περισσότερους το γεγονός ότι μέχρι και το σημείο διείσδυσής του στον πυκνό αστικό ιστό ο Κηφισός διατηρεί την φυσική του κοίτη. Μέσα από την ανάλυση της περιοχής, και κυρίως του δήμου Αχαρνών, που αποτελεί το άμεσο χωρικό και κοινωνικό πεδίο της πρότασης, προκύπτει ένα πρόβλημα διττής φύσεως: από τη μία η περιβαλλοντική υποβάθμιση των παραρεμάτιων περιοχών και από την άλλη η κοινωνική ανισότητα και υποβάθμιση του αστικού χώρου. Έτσι, το σενάριο της πρότασης κτίζεται πάνω σε τρεις άξονες: την έρευνα, την ενημέρωση-πληροφόρηση και τη διάδραση. Για τη σχεδιαστική απόδοση των παραπάνω λειτουργιών έπαιξε σημαντικό ρόλο η μελέτη της ίδια της περιοχής. Το ανάγλυφο, η υπάρχουσα φύτευση, η μορφολογία της κοίτης του ποταμού και οι χαράξεις των πρανών αποτέλεσαν τα βασικά σχεδιαστικά εργαλεία της πρότασης, ενώ εικόνες αυτοσχέδιων κατασκευών της ελληνικής υπαίθρου καθώς και δομές φυσικών υλικών που πατούν στη λογική αυτών των κατασκευών συνέβαλαν στη διαμόρφωση της παρόχθιας περιοχής και του κτιριακού όγκου. Τέλος, θα ήθελα να τονίσω ότι σε όλη την πορεία της εργασίας κυριαρχούσε ως πρόθεση η ανάγκη για ενεργό συμμετοχή της τοπικής κοινωνίας και η ενίσχυση των ανθρώπινων δραστηριοτήτων που είχαν παρατηρηθεί κοντά στην κοίτη του ποταμού, καθώς επίσης και η δυνατότητα ελεύθερης ανάπτυξης του φυσικού οικοσυστήματος. Αυτές οι θεωρητικές προθέσεις συνέβαλαν σημαντικά ακόμα και στο πρακτικό πεδίο του σχεδιασμού και αποτέλεσαν τις βασικές συνθετικές αρχές αυτής της διπλωματικής.