Ο αστικός χώρος ως πεδίο μετασχηματισμών υπό το πρίσμα του προσφυγικού ζητήματος. Η περίπτωση της ευρύτερης περιοχής Αθήνας-Πειραιά. - Τούση, Ευγενία (Σχολή Αρχιτεκτόνων Μηχανικών, 2014)
Η διαμόρφωση του μεθοδολογικού και ερμηνευτικού πλαισίου της Διατριβής ξεκίνησε με αφετηρία χωρο-κοινωνικές παρατηρήσεις στο σύγχρονο αστικό τοπίο της ευρύτερης περιοχής Αθήνας-Πειραιά. Η σημερινή του ανάγνωση, αποκαλύπτει χωρο-κοινωνικές επιπτώσεις από την προσφυγική εγκατάσταση του 1922, καθιστώντας το ζήτημα αυτό σημαντικό για την ερμηνεία του ελληνικού αστικού χώρου. Σε ορισμένες περιπτώσεις, η χωρο-κοινωνική διαμόρφωση του αρχικού προσφυγικού ‘θύλακα’ έχει αλλοιωθεί ή/και εξαλειφθεί, κυρίως λόγω της αντιπαροχής .Παράλληλα εντοπίζονται και περιοχές όπου στον αρχικό «θύλακα» διασφαλίζονται καλύτερες συνθήκες διαβίωσης από τις γύρω γειτονιές . Στην πλειοψηφία τους όμως, οι προσφυγογενείς αυτές περιοχές, διατηρούν οικιστικές νησίδες με εξαιρετικά δυσμενείς συνθήκες διαβίωσης. Η ανίχνευση της ανομοιογένειας αυτής, αποτέλεσε το κίνητρο για εμβάθυνση και περεταίρω διερεύνηση. Αρχικό ερευνητικό ερώτημα αποτέλεσε το γιατί οι περιοχές αυτές, που σχεδιάστηκαν την ίδια περίοδο, για τον ίδιο σκοπό, στεγάζοντας παρεμφερείς τύπους νοικοκυριών, μετεξελίχθηκαν εντελώς διαφορετικά η μια από την άλλη. Υπό το πρίσμα αυτό, κεντρικό ρόλο στη διαμόρφωση του μεθοδολογικού και ερμηνευτικού πλαισίου έχει η αναζήτηση των αιτίων που οδήγησαν στην τόσο διαφορετική χωρο-κοινωνική μετεξέλιξη και συνεπώς στη διαφορετική χωρο-κοινωνική δυναμική διαχρονικά. Οι διαδικασίες χωρο-κοινωνικών μετασχηματισμών, οι οποίες προσδίδουν διαχρονική οπτική στη διερεύνηση των κρισίμων αυτών ζητημάτων και συνθέτουν ερμηνείες της σημερινής εικόνας, αποτελούν για τη Διατριβή βασικό εννοιολογικό πλαίσιο. Γιατο σκοπό αυτό η Διατριβή συνθέτει στοιχεία σε μάκρο- και μικρο- επίπεδο και υιοθετεί διαδραστική προσέγγιση χωρικών και κοινωνικών παραμέτρων οι οποίες αντανακλούν το εύρος των μετασχηματισμών που διαδραματίζεται διαχρονικά. Υπό το πρίσμα αυτό, δίνεται ιδιαίτερη βαρύτητα στην έρευνα πεδίου και στην εμβάθυνση των επιμέρους τοπικών ιδιαιτεροτήτων. Ξεκινώντας με αφετηρία το χώρο κατοίκησης στους αρχικούς προσφυγικούς πυρήνες και διερευνώντας την αμφίδρομη σχέση κοινωνικού και γεωγραφικού χώρου, διατυπώνονται οι υποθέσεις εργασίας και τίθενται τα ερευνητικά ερωτήματα.Η μεθοδολογική αυτή επιλογή βασίζεται στην άποψη ότι, η περιοχή κατοικίας αποτελεί σημαντικό πεδίο διαμόρφωσης της κοινωνικής δυναμικής και επομένως αποτελεί πρόσφορο έδαφος διερεύνησης των χωρο-κοινωνικών μετασχηματισμών στον αστικό χώρο. Επιπλέον, το ζήτημα της κατοικίας στην Ελλάδα έχει ιδιαίτερη σημασία, αφού αποτέλεσε για πολλές δεκαετίες μοχλό ανάπτυξης της οικονομίας. Η σημασία λοιπόν και ο ρόλος της ιδιοκατοίκησης, όπως ανιχνεύεται μέχρι σήμερα, αναδεικνύει ότι, το «αγαθό» κατοικία έχει σημαντική θέση στις ανάγκες κάθε νοικοκυριού, αποκτώντας μια ξεχωριστή συμβολική φόρτιση. Για όλους αυτούς τους λόγους, δόθηκε έμφαση στον τομέα της κατοικίας και ειδικότερα σε περιοχές που συγκροτήθηκαν κάτω από την πίεση ιστορικών συγκυριών, χωρίς βασικές υποδομές. Η συγκριτική διερεύνηση των αναπτυξιακών διαδρομών τους αποτελεί, για τη Διατριβή, εργαλείο για την ερμηνεία των κρισίμων ερευνητικών ζητημάτων. Για το σκοπό αυτό, η περιγραφή του φάσματος των μετασχηματισμών έλαβε υπόψη όχι μόνον τις διαχρονικές μεταβολές στην ποιότητα των συνθηκών στέγασης αλλά και τις μεταλλαγές στα γεωγραφικά όρια και την κοινωνική σύνθεση των αρχικών προσφυγικών θυλάκων. Παράλληλα, βασικό ερευνητικό εργαλείο αποτέλεσε η διαγενεακή διερεύνηση της γεωγραφικής και κοινωνικής κινητικότητας απογόνων προσφύγων σε κάθε περιοχή, συσχετίζοντας την κοινωνική κινητικότητα με χωρικές παραμέτρους . Για την ολοκληρωμένη περιγραφή της σημερινής φυσιογνωμίας αξιολογήθηκαν επίσης τα κοινωνικο-οικονομικά χαρακτηριστικά και των νέων κατοίκων που εγκαταστάθηκαν μεταγενέστερα στις περιοχές αυτές. Η Διατριβή διαπιστώνει ότι, οι νέοι κάτοικοι συνέβαλλαν καθοριστικά στις διαδικασίες μετασχηματισμού, επηρεάζοντας τη σύνθεση της σύγχρονης φυσιογνωμίας των περιοχών αυτών, οι οποίες δεν κατοικούνται πια μόνο από απογόνους προσφύγων. Για το θέμα αυτό γίνεται παρουσίαση για κάθε περιοχή εμβάθυνσης , σε αντίστοιχο κεφάλαιο της διατριβής. Ο σχεδιασμός του μεθοδολογικού και ερμηνευτικού πλαισίου δίνει βαρύτητα στην ιστορική προσέγγιση στοχεύοντας στη διερεύνηση των σημερινών χωρο-κοινωνικών μετασχηματισμών. Η προσέγγιση αυτή συμβαδίζει με τη θέση σύμφωνα με την οποία «οι άνθρωποι δημιουργούν την ίδια την ιστορία τους, όχι όμως μέσα σε συνθήκες που οι ίδιοι διαλέγουν αλλά μέσα σε συνθήκες που υπάρχουν άμεσα, δηλαδή που είναι δοσμένες και που κληροδοτούνται από το παρελθόν». Τα ζητήματα που απασχόλησαν τη Διατριβή συνοψίζονται ως εξής: οι σημερινές χωρο-κοινωνικές εικόνες οφείλονται σε πλήθος μετασχηματισμών όπου καίριο ρόλο έπαιξαν τόσο οι συλλογικές κοινωνικές πρακτικές που ακολουθήθηκαν από τους κατοίκους κατά περίπτωση, όσο και οι πολιτικές που εφαρμόστηκαν διαχρονικά. Σε συνάρτηση με αυτό, οι αρχικές ιδεολογικές και πολιτικές πεποιθήσεις των νοικοκυριών που εγκαταστάθηκαν στους συνοικισμούς διαφοροποιήθηκε σταδιακά από το βάρος της πίεσης της νέας πραγματικότητας που κλήθηκαν να αντιμετωπίσουν. Η Διατριβή διαπιστώνει ότι παρά το γεγονός ότι συχνά τα νοικοκυριά άνηκαν σε διαφορετικές κοινωνικο-οικονομικές ομάδες πριν τη Μικρασιατική Καταστροφή, μετά τη εγκατάστασή τους στους συνοικισμούς άρχισαν να αναπτύσσουν κοινές συλλογικές ταυτότητες και ανάλογες πρακτικές. Το στοιχείο αυτό επηρέασε τη φυσιογνωμία των συνοικισμών και σ’ αυτό οφείλεται, εν μέρει, η σημερινή διαφορετική χωρο-κοινωνική φυσιογνωμία αυτών των χώρων. Οι συλλογικές πρακτικές που η Διατριβή ανέγνωσε, στους προσφυγικούς συνοικισμούς, συνέβαλαν σε αλλαγές των κοινωνικών ταυτοτήτων οι οποίες με τη σειρά τους είναι αναγνωρίσιμες στο χώρο, ενώ παράλληλα ασκούν διαχρονική επιρροή στην πολιτική που ακολουθείται. Οι δυναμικές αυτές αντανακλώνται σήμερα στους γεωγραφικούς σχηματισμούς των αρχικών θυλάκων οι οποίοι μετεξελίχθηκαν με διαφορετικό τρόπο . Η διατριβή συνθέτει την εικόνα για ποιοί από αυτούς συρρικνώθηκαν, διευρύνθηκαν ή παρέμειναν οι ίδιοι. Ερμηνεύει τις αιτίες και συνθέτει τα χαρακτηριστικά τους. Η παρατήρηση της ανομοιογένειας , η έλλειψη κανονικότητας και η εμβάθυνση στα αίτια που την προκάλεσαν συνιστά για τη Διατριβή σημαντικό πλαίσιο για την αξιολόγηση των συνιστωσών μετασχηματισμού στο ελληνικό αστικό τοπίο. Με γνώμονα αυτή τη θέση, η Διατριβή διαμορφώνει μια άλλη προσέγγιση, σύμφωνα με την οποία, το ζήτημα της ολοκλήρωσης/συνοχής σε χωρικό και κοινωνικό επίπεδο σήμερα, σχετίζεται άμεσα με την ιστορική διαδρομή, τις εγγενείς δυνατότητες και τα προβλήματα των προσφυγογενών αστικών περιοχών. Ο σχεδιασμός του μεθοδολογικού πλαισίου, παράλληλα με τη βιβλιογραφική διερεύνηση, περιλαμβάνει εκτεταμένη πρωτογενή έρευνα στην ευρύτερη περιοχή του πολεοδομικού συγκροτήματος Αθήνας-Πειραιά. Η έρευνα αυτή, αποτελείται από δυο στάδια. Το πρώτο στάδιο περιλαμβάνει 44 προσφυγογενείς περιοχές της ευρύτερης περιοχής Αθήνας-Πειραιά. Το δεύτερο στάδιο εμβαθύνει σε τρεις προσφυγογενείς περιοχές που επιλέχθηκαν με κατάλληλα κριτήρια, τα οποία διασφαλίζουν την αντιπροσωπευτικότητα, από το σύνολο των 44 που μελετήθηκαν στο πρώτο στάδιο. Η ευελιξία του ερμηνευτικού και μεθοδολογικού πλαισίου διασφαλίζεται από το ότι σχεδιάστηκε με γνώμονα τις συνεχείς αλλαγές που σημειώνονται σε χωρο-κοινωνικό επίπεδο όπως αυτές αναδείχτηκαν στη διαδικασία της έρευνας πεδίου και βασίζεται στην παραδοχή, σύμφωνα με την οποία, ο χώρος βρίσκεται διαρκώς σε διαδικασία γίγνεσθαι . Για το σκοπό αυτό και για την διερεύνηση των κρισίμων ζητημάτων η διατριβή διαρθρώνει σπονδυλωτή προσέγγιση, η οποία εξελίσσεται σταδιακά με εμβάθυνση στο χωρικό πεδίο. Η προσέγγιση αυτή, επέτρεψε την ενίσχυση των θέσεων εργασίας μετά την ολοκλήρωση του πρώτου σταδίου της έρευνας, ενώ δημιούργησε κατάλληλο υπόβαθρο τεκμηρίωσης και έναυσμα για περεταίρω εμβάθυνση. Για τη διερεύνηση του φάσματος των μετασχηματισμών λαμβάνονται χρονικές περίοδοι-κλειδί και συναφείς με αυτές παράμετροι, οι οποίες σύμφωνα με τη Διατριβή, επηρέασαν καθοριστικά τη μετεξέλιξη των προσφυγογενών περιοχών. Τα κρίσιμα ζητήματα εμφανίζονται διαφορετικά σε κάθε χρονική περίοδο-κλειδί, εντοπίζονται όμως και ζητήματα με διαχρονική ισχύ. Οι χρονικές περίοδοι-κλειδί ξεκινούν με αφετηρία το ιστορικό και χωρο-κοινωνικό πλαίσιο της αρχικής προσφυγικής εγκατάστασης και συνεχίζουν με άλλα κομβικά σημεία στη μετεξέλιξη των περιοχών αυτών. Τα σημεία αυτά περιλαμβάνουν την περίοδο της Κατοχής και του Εμφυλίου, όπου η κοινωνικο-πολιτική ριζοσπαστικοποίηση των κατοίκων στην πλειοψηφία των προσφυγικών περιοχών, καθόρισε σε μεγάλο βαθμό τη μετέπειτα πορεία τους, την περίοδο της μεταπολεμικής αστικοποίησης και τις επιπτώσεις της στους προσφυγικούς συνοικισμούς και την περίοδο από τη δεκαετία του ’80 μέχρι σήμερα όπου νέα κρίσιμα ζητήματα επηρεάζουν τη μετεξέλιξη των περιοχών αυτών.Ένα από τα κρίσιμα ζητήματα της τελευταίας περιόδου-κλειδί είναι η εγκατάσταση οικονομικών μεταναστών σε πολλούς προσφυγικούς θύλακες η οποία θέτει εκ νέου τις ισορροπίες στον αστικό χώρο. Η διατριβή συμβάλει στην σύνθεση της σημερινής εικόνας με πρωτότυπο υλικό από το πεδίο, οργανωμένο σε πίνακες, χάρτες και διαγράμματα. Το υλικό αυτό αφορά τους μετασχηματισμούς σε χωρικό επίπεδο αλλά και τα κοινωνικο-οικονομικά χαρακτηριστικά των κατοίκων στις 44 προσφυγογενείς περιοχές που μελετήθηκαν. Οι πληροφορίες αυτές είναι πρωτογενείς και δεν καλύπτονται από την υφιστάμενη βιβλιογραφία. Η εμβάθυνση στο πεδίο μετά την ολοκλήρωση του πρώτου σταδίου της πρωτογενούς έρευνας, ανέδειξε το προσφυγικό ζήτημα ως συνιστώσα της χωρο-κοινωνικής ολοκλήρωσης στη σύγχρονη ελληνική πόλη. Με γνώμονα αυτή τη θέση, η Διατριβή διαμορφώνει μια διαφορετική προσέγγιση, σύμφωνα με την οποία, το ζήτημα της ολοκλήρωσης/συνοχής, σήμερα, σε χωρικό και κοινωνικό επίπεδο, σχετίζεται άμεσα με τις δυνατότητες και τα προβλήματα των προσφυγογενών αστικών περιοχών. Για τη διαμόρφωση της προσέγγισης αυτής, αξιολογήθηκαν τα σχετικά υφιστάμενα θεσμικά εργαλεία , από την περίοδο του μεσοπολέμου, μέχρι σήμερα. Στο πλαίσιο αυτό, εντοπίστηκε και η έλλειψη παρουσίας του ζητήματος από τον αναπτυξιακό λόγο των τελευταίων δεκαετιών, κυρίως μετά τη δεκαετία του ΄90. Η σύνθεση της πρωτογενούς πληροφορίας που προέκυψε από το πρώτο στάδιο της έρευνας τεκμηρίωσε τις κοινωνικο- χωρικές ανισότητες , οδηγώντας σε νέα ζητήματα για περεταίρω εμβάθυνση. Ήδη από αυτό το στάδιο της έρευνας έγινε φανερή η έλλειψη κανονικότητας στη διαμόρφωση του αστικού χώρου και η ανάγκη εμβάθυνσης σε γεωγραφικό επίπεδο συνοικισμού έτσι ώστε να αναδειχτούν οι επιμέρους ιδιαιτερότητες. Η επιλογή αυτή δικαιώνεται από το γεγονός ότι διαπιστώνονται διαφορετικής έντασης κοινωνικοί συσχετισμοί, οι οποίοι οδηγούν σε διαφορετικής εμβέλειας χωρικούς μετασχηματισμούς. Η διατριβή διαπιστώνει στο πεδίο και εμβαθύνει ιδιαίτερα στο ζήτημα των συλλογικών πρακτικών ως ιδιαίτερα σημαντικής παραμέτρου για το μετασχηματισμό των κοινωνικών ταυτοτήτων ,με επιπτώσεις σε χωρικό επίπεδο. Για το σχεδιασμό της κυρίως έρευνας στις τρεις περιοχές εμβάθυνσης, χρησιμοποιήθηκαν κατάλληλα κριτήρια με στόχο την επιλογή των αντιπροσωπευτικότερων περιοχών εμβάθυνσης. Η σύνθεση του πλέγματος των κριτηρίων διαμορφώθηκε υπό το πρίσμα των καταρχήν διαπιστώσεων μετά την ολοκλήρωση του πρώτου σταδίου της έρευνας στο σύνολο των προσφυγικών συνοικισμών του λεκανοπεδίου. Το πλέγμα αυτό αποτελεί μετεξέλιξη των αρχικών αξόνων εργασίας, υποθέσεων και ερωτημάτων.Τα κριτήρια για την επιλογή του πεδίου εμβάθυνσης είναι: